Зміцер Вайцюшкевіч – уся праўда

Зміцер Падбярэзскі пагутарыў з беларускім спеваком Змітром Вайцюшкевічам для сайта Zapraudu.info пра пачатак сольнай кар'еры і пладавітасць, пра супольныя праекты і працу на радыё, пра забароны на канцэрты і праўду ў музыцы.

– Наколькі для цябе балючы быў выхад са складу "Палаца", а потым і "Крыві"?

– У адносінах да "Палаца" мой адыход быў менш балючы, таму што аб'ектыўна цяжка было адначасова ўтрымацца на двух крэслах. А ў "Крыві" на той час усё толькі пачыналася, прычым вельмі хутка. А далей... Здарылася нешта такое, што напаткала нядаўна групу "ДзеціДзяцей": хуткі поспех і такая ж хуткая стомленасць. Плюс у дачыненні да мяне і асабісты момант, пры тым што ініцыятарам разрыву стаў я. І таму ў ранейшым складзе захаваць "Крыві" не атрымлівалася. Вось чаму зыход з "Крыві" быў для мяне, канешне ж, куды больш балючы. Але час лечыць, і цяпер тыя падзеі я ўспрымаю спакайней...

– Менавіта пасля сыходу з "Крыві" ў цябе ўзнікла ідэя працаваць самастойна?

– У глыбіні душы спяваць сольна мне хацелася яшчэ недзе з 92-га году. Таму наступныя сем-восем гадоў былі падсвядомай падрыхтоўкай да таго, каб працаваць самастойна. Я рыхтаваўся да сцэны, людзей, адэкватнага ўспрымання ўласнага голасу. Ні для каго не сакрэт, што калі той ці іншы чалавек запіша ўласны голас, ён успрымае яго як самы звычайны, не чуе нейкай своеасаблівасці. Гэтак жа сама навучанне ў музычнай вучэльні па класу вакалу было адным з этапаў той падрыхтоўкі. Я ж тады быў дурань-дурнем, мне нейкія эмацыйныя рэчы ўпіхвалі, я іх запамінаў аўтаматычна, аднак у сярэдзіне сваёй нічога не адчуваў. Вось чаму і спатрэбіліся тыя гады, каб зразумець, што ўжо варта, час настаў пачынаць сольную кар'еру.

– І пачаў ты...

– Пачаў з "Цацачнай крамы", спяванай паэзіі, 2000 год. Гэта была праца яшчэ без "WZ-аркестра", сольная праца. Я там выступаў адразу ў некалькіх ролях: і актора, і інтэрпрэтатара, і рэжысёра, таму ўсё гэта цяпер выглядае даволі наіўна. Але ў гэтай наіўнасці ёсць нейкая свая прыгажосць, шчырасць...

– Далей былі праграмы з народнымі баладамі, праграма на японскую паэзію, гэта, гэта... Ці не занадта радыкальна кідаўся ты туды, сюды, такая стракатасць творчасці ўсё ж чым была выклікана?

– Я вельмі рады, што ўсе гэтыя праграмы былі выдадзеныя. Тады мне здавалася, што я ў стане ахапіць шмат жанраў. Некаторыя кажуць, што ў выніку атрымалася адна й тая ж працяглая песня ад Вайцюшкевіча, адно што пад рознымі вокладкамі. Так, я люблю мелодыю, але пры гэтым браўся за складаныя тэмы, якія мяне выхоўвалі. Так што праграмы гэтыя – нешта накшталт маіх універсітэтаў. Я ж раней не ведаў, за выключэннем пары радкоў пра пашпарт ды "был бы у меня с километр, я доставил бы ёй удовольствие", паэзіі Маякоўскага. Таму дзякуючы гэтым праектам і, спадзяюся, наступным, я буду працягваць самаадукоўвацца. Прынамсі, сёння я ведаю, што некаторыя музычныя жанры для мяне пакуль не цікавыя, я не стану супер-саксафаністам ці геніяльным імправізатарам, але тыя ж сола на саксафоне, да якога я праз гады вярнуўся, – гэта адна з фарбаў, якія я выкарыстоўваю. І рабіць сябе бедным толькі з-за таго, што я раптам стаў для кагосьці чалавекам-легендай, які можа паўплываць ці нават змяніць іншага чалавека дзякуючы песням, я не збіраюся. Гэта, канешне, час ад часу прыемна, але гэта – не мая задача. Я мушу найперш сам сябе выхоўваць музычна і пры гэтым яшчэ заставацца чалавекам.

– Але вядома, што ёсць і такія, хто ледзь не па-чорнаму зайздросцяць Вайцюшкевічу з нагоды такой ягонай пладавітасці. Ты сам упэўнены, што ўсё з табой выдадзенага можна назваць калі не геніяльным, дык хоць бы годным увагі?

– Ведаеш, я нядаўна слухаў тую самую праграму на японскую паэзію. Там ёсць адна песня "Ля вагніска", якая прынесла мне падчас працы над праграмай вельмі шмат турбот. Таму не магу казаць, што ўсе выдадзеныя песні – сама дасканаласць ці геніяльнасць. Мне гэтыя праграмы патрэбныя найперш для таго, каб зафіскаваць той ці іншы этап уласнага жыцця, творчасці, мае пачуцці да жанчыны... Шмат чаго яшчэ! Каб глыбей пазнаёміцца з паэзіяй Барадуліна, Бураўкіна, з польскай паэзіяй, шведскай, пабудаваць свае масты паміж Беларуссю і Японіяй, Расіяй. Паміж Швецыяй, Польшчай і, калі ўсё добра будзе, Амерыкай. Хто што сёння ведае пра амерыканскую паэзію? Вось я і дапамагу некаторым адкрыць для сябе вершы амерыканскага кантыненту.

– Як ты лічыш, эпоха супольных музычных праектаў, у якіх ты актыўна ўдзельнічаў, мінула беспаваротна?

– У нейкія моманты не вельмі люблю быць катэгарычным. Калі я нешта заяўляю катэгарычна, значыць, жыццё такі дапякло. Зараз жа скажу больш лагодна: мабыць, нешта падобнае да супольных праектаў можа з'явіцца. Бо маладыя музыкі так ці інакш усё адно пазіраюць у бок Вайцюшкевіча, Вольскага, Памідорава, якія гэтую справу расштурхалі канкрэтна. Лёнік Тарасевіч у адным інтэрв'ю неяк заявіў, што ён марыць пра тое, каб яму плюнулі ў твар. Зразумела, у творчым сэнсе... Не проста дзяўчыну ад цябе звёў, а зрабіў нешта лепшае за цябе. Таму і ў справе супольных праектаў нейкі рух ёсць, але казаць канкрэтна не выпадае. Я ў свой час быў пакрыўджаны на светлай яму памяці Ўладзіміра Георгіевіча Мулявіна. Маўляў, што ж такое адбываецца: я столькі працую, а ён мяне не заўважае. Таму, калі мяне просяць назваць нейкія калектывы, якія мне падабаюцца, я не хачу канкрэтыкі. Таму што баюся каго-небудзь забыць. Істотна іншае: маладым неабходна вучыцца працаваць, ствараць на працягу значнага адрэзку часу. І тады цябе заўважаць.

– А ты адчуваеш зайздрасць з боку калегаў па сцэне?

– Шчыра кажу: не думаю пра гэта. Я не інтрыган, хаця, як і кожны, бадай, чалавек, люблю грошы. Хоць бы таму, што яны дапамагаюць мне быць больш-менш незалежным, выдумляць і ствараць новыя праекты. У мяне не атрымліваецца дзякуючы грошам адпачываць так, як адпачывае большасць. Але я магу будаваць дом, будаваць прымітыўнае буржуазнае шчасце. Люблю старыя рэчы – лямпы, люстры. І ў мяне нарэшце ёсць з чым параўноўваць. Так, я люблю, каб мой быт быў крыху забяспечаны. Яшчэ вельмі важныя адносіны з людзьмі, якія табе дапамагаюць. Не сяброўскія адносіны, а дзелавыя. Яны – доўгатэрміновыя. Не такія, як пазычыў тысячу даляраў, прапіў іх і знік. Ці напіўся ў якім публічным месцы, пасля чаго газеты напішуць, што Вайцюшкевіч знасіўся да пят, працаваць не ў стане і змяніў святой справе беларушчыны.

– Апошнім часам, бывае, ты выступаеш як прадзюсэр. Дастаткова згадаць альбом "Калыханкі", выдадзены на замову Дзіцячага фонду UNICEF, альбом Вольгі Залескай... Гэта яшчэ адна твая іпастась?

– Каб я цягам месяца зарабляў даляры тысячамі, варта было б мець уласнага прадзюсэра, каб самому такімі рэчамі не займацца. А так ты можаш запісацца прадзюсэрам, адміністратарам, дырэктарам, аднак у нашых умовах вышэй за галаву не скочыш. Але я дакладна ведаю (у што папса нашая не верыць), што на беларускай тэме можна мець тое самае ўласнае маленькае буржуазнае шчасце. На гэтым можна зарабляць і людзі будуць купляць квіткі, каб пачуць табой зробленае.

– Яшчэ адна галіна тваёй дзейнасці – гэта праграма "Простыя словы" на "Авторадио". Мне вось што цікава: ты сам адшукаў такі стыль падачы тэкстаў, ты сам тыя тэксты пішаш?

– Мне неяк захацелася паспрабаваць нечага цалкам іншага, выступіць у нейкім новым амплуа. Гады з чатыры таму з'явілася пэўная жыццёвая праблема, якую неабходна было нечым кампенсаваць. Таму і вырашыў пайсці на радыё, нават не задумаўшыся над тым, да чаго гэта можа прывесці. За гэтыя чатыры гады свайго прымітыўнага пісання я ўсё ж навучыўся адказваць за слова. Не, не за кожнае, а за слова як сэнс. Бо слова можа быць зброяй, эмоцыяй, за слова можна адказваць ці атрымаць. Таму вось гэтыя пісанні, сама праца на радыё таксама даюць мне магчымасць самога сябе выкшталцаваць. Гэта такая форма своеасаблівай "петрасяншчыны", у межах якой можна незалежна ад каго-небудзь паставіць уласную песню. Гэта я так жартую...

– А я пра гэта яшчэ спытаюся асобна...

– Яшчэ на радыё мне вельмі падабаецца быць рэжысёрам маладых і старых, аб'яднаць у рамках аднаго выдання праграмы Надзю Мікуліч і "Рахіс", аб'яднаць "Вы шуміце, бярозы", Толю Ярмоленку з групай B.N.. Рабіць тое, за што простая беларуская вёска любіць Першы нацыянальны канал (Зміцер, радыё ці тэле?). Любіць за Колю Баскава, але яшчэ і за "Шэрую лашадачку". Гэта тое, ад чаго час ад часу зашчымлівае сэрца беларусу, які едзе ў машыне і думае: "Адкуль усё гэта бярэцца? Калгаснікі ж нябыта спяваюць, але гэта – маё!" Таму мне і цікавая такая вось своеасаблівая маніпуляцыя.

– Дык ці часта ты ў межах уласнай праграмы выкарыстоўваеш службовае становішча для таго, каб павіншаваць з днём народзінаў таго ці іншага "патрэбнага" табе чалавека?

– Тыя патрэбныя людзі самі забываюцца павіншаваць сваіх родных. І таму калі ты маеш нейкую інфармацыю, ты мусіш з яе скарыстацца. У сярэдзіне 90-х гэта можна было выкарыстоўваць ва ўласных інтарэсах. А зараз на такую дудку ніхто амаль не вядзецца. Існуюць проста нармальныя адносіны з "патрэбнымі" людзьмі, і таму павіншаваць іх – проста знак добрага тону. Людзі ж лянівыя, яны не пішуць віншаванні для ўласнай мамы, а "Простыя словы" – гэта нешта накшталт першага беларускага радыёблогу, у якім можна размяшчаць самыя розныя рэчы. Вось мае адчуванні пасля таго, як я выйшаў на бераг Нёмана. Ці ўспаміны пра тое, як піў піва ў Дрэздэне. І ўсе гэта могуць пачуць. Такім чынам і ствараецца вакол гэтых падзей нейкая гісторыя. А так, каб некага спецыяльна віншаваць... Не, яно не працуе! Ты ж сам ведаеш: проста час ад часу – гэта ўсяго толькі прыемны момант.

– Вярнуся да таго, што ты сам згадаў. Калі не памыляюся, практычна ў кожнай праграме гучыць песня ў тваім выкананні. А наколькі сціплым гэта выглядае?

– Я ўжо казаў – гэта такая "петрасяншчына", за што мяне хто-ніхто і не любіць... У мяне ёсць шэраг песень, у якіх прысутнічаюць пэўныя знакі. І праз гэтыя песні я перадаю слухачам нейкія сігналы. Не напрамую, як, скажам, заклік да бел-чырвона-белага сцягу ці канстатацыя: вясна прыйшла. Проста гэта такая мая спроба выказацца. Таму і падумаў: будзе няправільна адмовіцца ад уласных песень. Сябе трэба любіць. Увогуле, беларусы – яны нейкія занадта сціплыя, яны могуць мысліць катэгорыямі ад Брэсту да Ўладзівастоку, але як дойдзе да справы канкрэтнай, чуем нешта такое: "Не, чаму я? Няхай вось гэты зробіць, у яго лепш атрымаецца". Неяк яно няправільна! Вось чаму нічога дрэннага не бачу ў тым, што стаўлю ў эфір ўласныя песні.

– "Простыя словы" – гэта штотыднёвы канвеер. Ён цябе мабілізуе?

– Так. Я ж не магу з'ехаць некуды, скажам, на месяц. Мне тады неабходна запісаць праграмы наперад. З іншага боку, за выключэннем хіба каналу "Культура", на радыё цяпер няма такіх праграм, у якіх бы гучала паэзія. Барадулін, Бураўкін, Кустава, Някляеў, які цяпер ужо і палітык. Я вось не магу зрабіць канцэрт да 80-годдзя Караткевіча, таму што на канцэрце да дня маіх народзінаў у КЗ "Мінск" быў Някляеў з бел-чырвона-белым букетам. І цяпер ад мяне там адпіхваюцца, нейкая новая забарона.

– Ты ўжо праз такое праходзіў. Як ты ўспрымаў тое, што для цябе былі закрытыя эфіры, што і канцэрты даводзілася рабіць ці не падпольна?

– Як нядаўна слушна заўважыў лідэр групы Drum Ecstasy Філіп Чмыр, "ад адсутнасці эфіру слухачоў у нас менш не зрабілася". Іншая справа, што канцэрты ладзіць тады было сапраўды вельмі складана. Даводзілася ісці на розныя хітрыкі, каб канцэрт прайшоў. Арганізатары казалі: ну, знаеце, гэта ж Вайцюшкевіч, ён такі спакойны, лагодны... Так, можа нешта часам ляпнуць не падумаўшы, але ж ён не "Дзюбель" ці які N.R.M., ён лірык, ніякіх рок-гітар не будзе. Вось так неяк і атрымлівалася выйсці на публіку. Былі і кватэрнікі, на якія я не з'яўляўся, таму што выпіваў зашмат. Там тады проста ставілі людзям мае запісы, быў такі выпадак.

– Цікава... Якое ж месца ў тваім жыцці займае алкаголь?

– Заўзятары маёй творчасці часам пішуць: "Зміцер, толькі не піце шмат". І я стараюся шмат не ўжываць. Але люблю, таму што п'ю ад радасці. А радасці ў маім жыцці настолькі шмат, што час ад часу хочацца выпіць. Прызнацца, былі такія залёты, але я не лічу, што гэта фрагмент майго партрэту. Я люблю на Нёмане выпіць самагонкі, люблю закусіць і агурочкам, і грыбочкам. Я імкнуся да таго, каб часам адведзенага мне жыцця паспрабаваць разабрацца ва ўласных адносінах з жанчынамі і алкаголем. Бо завязваць, як кажуць, не хочацца, хацелася б чарку-другую і ў 90 гадоў узяць ды маладзенькую журналістачку ўшчыпнуць за лакаток ці якое больш смачнае месцы. Гэта – ідэал! У якім мусіць быць баланс.

– Што, па-твойму, ёсць праўда ў музыцы? Як не схлусіць?

– Праўда – гэта тое, што ад нас саміх ужо не залежыць. Праўда – гэта тое, што было назапашана і зроблена. Калі я сапраўды нейкім чынам "прасоўваў" беларускую паэзію з дапамогай музыкі – гэта праўда. Таленавіта было тое зроблена ці не – вырашаць слухачам. Праўда ж у тым, што ты нешта ўжо зрабіў і яно некаму прыпала да сэрца, хоць бы падштурхнула бліжэй да беларускай мовы, нешта змяніла ў жыцці, як мяне самога некалі змянілі "Песняры". Праўда ў творчасці – гэта няпростая сітуацыя. Скажам, у дысках яна зафіксаваная, і гэта мая асабістая праўда ў адносінах да жанчыны, нараджэння дзіця і іншых рэчаў.

– Уладзімір Някляеў мне нядаўна сказаў, што "Танга з ружай" – гэта адзіны выпадак у ягонай практыцы як паэта, калі тэксты песен былі выкарыстаныя як вершы, а не як звыклыя ў песенным жанры так званыя "рыбы". Чым жа цябе зацікавіў Някляеў-паэт?

– Ён – чалавек заўважальны, і за ім я зводалля сачыў да перыяду яшчэ эміграцыйнага. Чытаў яго на старонках "Нашай нівы", бачыў на фестывалях. Ён быў чалавекам агульнавядомым дзякуючы "Верасам", "Сябрам", Ліцы Ялінскай. Я пабачыў яго неяк за кулісамі фэсту ў Маладзечне, дзе ён прагульваўся з Паўлам Якубовічам. І твар у Някляева быў нейкі такі цёмны, што я міжволі падумаў: "Божа ж мой, чалавек! Ляцеў бы ты хутчэй куды адсюль падалей, туды, дзе святлей!" І ён з'ехаў. І ад гэтага мне ягоная асоба стала яшчэ больш цікавай. І калі я з ім пазнаёміўся, дык узяў толькі вершы, таму што гэткім чынам я працаваў і над усімі іншымі праграмамі сваёй спеўнай паэзіі. Я ж да гэтага і не ведаў, што ён столькі тых "рыб" панапісаў. Гэтак я для сябе адкрыў і Маякоўскага. Ну, не так проста было: узяў – і адкрыў Някляева. У яго такая паэзія, якая часта нясе ў сабе тое, што можна дагаварыць крыху пазней, калі ўжо слова змоўкла. Усё чакаю моманту, калі надарыцца спакойная хвіліна, калі можна будзе прысесці і прызнацца сабе самому: "Ай да Ўладзімір Пракопавіч, ай да сукін сын!" Плюс да ўсяго мне вельмі падабаецца ягоная няўрымслівасць, таму што мы абодва ліпеньскія, як і Маякоўскі. У Някляева ягоныя авантуры нараджаюцца не ад таго, што яму сумна, няма чым заняцца. У нашых умовах, я так лічу, гэта прыгожы, мужны ўчынак, гэткія Ланцэлот і Дракон. І мне гэта падабаецца. Ланцэлоп не мае шанцаў перамагчы, ён ведае гэта, але ідзе на тое, каб проста змагацца. І ў нашай краіне, у якой усе вартасці вызначаюцца словам толькі аднаго чалавека, Уладзімір Пракопавіч мае шанц павесці за сабой многіх, таму што словам таксама валодае як мае быць!

– А альбом "Танга з ружай" яшчэ ў продажы ці яго ўжо знялі з паліц?

– Думаю, што не. Ён вельмі добра прадаецца. У 2006 годзе ён быў лідэрам продажаў у сетцы крам "Мистерия звука". Цяпер у продажы ўжо не першы ягоны тыраж. У мяне з гэтым альбомам усё прыемна і зразумела. Я ўсё ж больш канцэртны выканаўца, таму людзі, нават не ведаючы, што там за праект, што гэта за беларуская спяваная паэзія, пасля канцэрту з ахвотай набываюць дыскі.

– Ты часта ездзіш, як кажуць, па глыбінцы з сольнымі выступамі. А што такія канцэрты табе даюць?

– Гэта тое, пра што я марыў апошнія чатыры-пяць гадоў: ездзіць па Беларусі за ўласныя грошы як той Форэст Гамп. Кожнаму беларусу, дарэчы, варта паглядзець гэты фільм пра тое, што аднойчы чалавек проста ўзяў і пайшоў. Калі беларускі артыст хоча называцца беларускім артыстам, ён мусіць праехаць краіну ўздоўж і ўпоперак. Гэта магутнейшы жыццёвы досвед. У нашых умовах патрэбна сустрэцца з бабулямі, з простымі людзьмі, ад якіх зыходзіць неверагодная эмацыйная падпітка. Ім гэта таксама патрэбна, бо і яны не ведаюць, хто такія беларускія артысты. Як кажа адзін вядомы беларускі палітык, народ не падманеш. І мне, напрыклад, дзіўна, што адна народная артыстка пасля сотні канцэртаў у Беларусі глабальна пераходзіць на расейскую мову, а на канцэрце спявае нешта такое пра рэчаньку. Яна тым самым маніць тым бабулям і здраджвае ім. Хто, як не яна, павінна несці ў народ тое, што павінна? Вось чаму для мяне такія канцэрты вельмі важныя, калі мяне чуюць людзі, чуюць мясцовыя начальнікі, якія таксама выхоўваліся ў беларускамоўных школах, але мовай карыстаюцца не заўсёды. Дык давайце забаронім гэтыя школы і будем говорить нормально! Паадчыняем паболей рэстаранаў для турыстаў, аматараў экзотыкі, у якіх з беларускага – адна толькі назва. Гэта ж непавага да саміх сябе!

– Наколькі я зразумеў, ты ездзіш са словам і за словам...

– Дакладна! Напрыклад, заўсёды цікаўлюся назвамі беларускіх страваў і даведваюся шмат. Ці п'ем з жанчынкамі гарбату пасля канцэрту і яны расказваюць мне пра тое, што іх хвалюе. Напрыклад, мужыкоў мала, а тыя, што ёсць, дарэчы, на канцэрты амаль не ходзяць. Дзякуючы канцэртам – ранішняму ў школцы і вячэрняму ў інтэрнаце для старых – можна цягам дня прасачыць за ўсім жыццём чалавека.

– Хутар на Нёмане – гэта для цябе месца адпачынку ці ўсё ж своеасаблівая база для музы?

– Усё разам! Для аднаго з апошніх выданняў "Простых слоў" я напісаў, што калі я часта згадваю гэты хутар на Нёмане, гэта азначае, што я вельмі шмат уласнай энергіі яму аддаў. І грошай таксама. Блізка адтуль і бацькі мае пахаваныя. І гэты хутар для мяне – годны прыклад таго, каб людзі вярталіся ў вёску. Думаю, яшчэ пара гадоў, і той жа 3G будзе ўжо і на маім хутары. Я там магу быць самім сабой, у самую спякоту не думаць, ці працуе кандыцыянер. І працаваць, таму што там праца знойдзецца заўсёды. І галаве, і рукам. Фарбаваць сцены – гэта значыць, можна яшчэ й песню пісаць.

– Калі здарыцца такая нагода – заспяваць на плошчы перад шматтысячнай аўдыторыяй, што будзеш выконваць?

– Такіх песень ёсць некалькі, якія могуць выконвацца вельмі рэдка. Бывае, просяць праспяваць "Дзе мой край?" на вершы Караткевіча. Ёсць настрой – спяваю. "Я нарадзіўся тут" – гэта прасцей, бо шмат у чым з гэтай песні ўсё пачыналася. "Бел-чырвона-белы сцяг" – таксама можа прагучаць. Калісьці, у 2006 годзе, на канцэрце я спяваў пра Нёман, таму што лічу: у Беларусі ёсць толькі адзін бацька. Імя яму – Нёман. І яго не перайначыш, не павернеш, не назавеш праспектам Пераможцаў.

Тэкст: Зміцер Падбярэзскі, Zapraudu.info
Фота: Tarantino, "Еўрарадыё"